Category: Politics

महाभारतातली घटना आहे. कर्णाने आपली कवचकुंडले गमावून इंद्राकडून अमोघ अशी ‘वासवी शक्ती’ मिळवली होती. हेतू एकच – अर्जुनाचा वध! परंतू श्रीकृष्ण अतिशय धूर्त राजकारणी होता. त्याने युद्ध ऐन भरात असतानाच भीमपुत्र घटोत्कचाला मैदानात उतरवले. घटोत्कच हा तर मायावी राक्षस. त्यातून साक्षात भीमाचा मुलगा! त्यामुळे त्याच्या अतुल्य पराक्रमाची केवळ कल्पनाच केलेली बरी. असा हा घटोत्कच इतक्या वेगाने कौरवांचा विनाश करत सुटला की, जणू एकाच दिवसात संपूर्ण कौरवसेना संपवून टाकेल! ही परिस्थिती पाहून दुर्योधन घाबरला. त्याने घटोत्कचाला रोखण्यासाठी आपली वासवी शक्ती वापरण्याची कर्णाला विनंती केली. कर्ण पेचात पडला! शक्ती तर खास अर्जुनासाठी राखून ठेवलेली. ती कशी वापरायची? आणि दुसरीकडे ज्याने आपल्याला माणसात आणलं, मान-मरातब दिला तो आपला जीवश्चकंठश्च मित्र संकटात सापडलेला. दुर्योधन कर्णाला म्हणाला की, ‘अरे बाबा, आपण सारे आत्ताच वाचू शकलो नाही तर अर्जुनाला काय मारणार? त्यापेक्षा तू आत्ता तुझी शक्ती वापरून घटोत्कचाला मार, आपल्या सगळ्यांचा जीव वाचव. अर्जुनाला कसं मारायचं ते आपण जीव वाचल्यावर बघू’! कर्णाला हे म्हणणं पटलंच असं नाही, परंतू मित्रासाठी त्याने ते मानलं! आपल्या दिव्य कवचकुंडलांची किंमत देऊन मिळवलेली ती अमोघ वासवी शक्ती त्याने अर्जुनासाठी न वापरता घटोत्कचासाठी वापरली आणि त्याचा वध केला! समस्त कौरवसेनेत एकच जल्लोष सुरू झाला. विजयाचा जल्लोष! प्राण वाचल्याचा जल्लोष!! सारेच आनंदी होते. फक्त एकटा कर्ण सोडून. कारण या तात्कालिक विजयातच उद्याच्या अंतिम पराभवाची बीजे दडली असल्याची जाणीव होती त्याला!

ही तर झाली ऐतिहासिक कथा (महाभारत इतिहासग्रंथ आहे, पुराण नव्हे!). आता तुम्ही म्हणाल की, ही कथा तर आम्हाला माहिती आहे किंवा या कथेचा आज काय संबंध? तर संबंध आहे. कसा, ते सांगतो!

ही कथा आठवण्याचे कारण असे की, आजही याच कथेची पुनरावृत्ती घडताना दिसतेय. संपूर्ण पुनरावृत्ती जरी अजून झालेली नसली, तर घटनाक्रम त्याच मार्गाने चाललाय. म्हणूनच ही कथा आज महत्वाची वाटतेय. आजच्या या कथेत ‘कर्ण’ आहेत, मनसेचे अध्यक्ष मा. श्री. ‘राज ठाकरे’ – जरासे दुर्लक्षित, जरासे सापत्न, अकारणच स्वत:ला अन्यायग्रस्त समजणारे – बरोब्बर कर्णासारखे! त्यांची ‘कवचकुंडले’ होती ‘ठाकरे नावाची पुण्याई आणि त्यांचा करिश्मा’. ‘इंद्र’ म्हणजे स्वत: ‘मा. शिवसेनाप्रमुख स्व. श्री. बाळासाहेब ठाकरे’. ‘भीम’ आहे ‘मनसेबद्दल सुरुवातीचा काही काळ वाटत असलेल्या अपेक्षा’ आणि ‘भीमपुत्र घटोत्कच’ आहे ‘त्या अपेक्षांचा भंग झाल्यामुळे मनसेबद्दल निर्माण झालेले अविश्वासाचे वातावरण’. इथे एक लक्षात घेतले पाहिजे की, या घटोत्कचाचा लोकसभा निवडणुकीशी संबंध आहेच, परंतू तो पूर्णार्थाने नाही. हा घटोत्कच आधीपासूनच अस्तित्वात आला होता. लोकसभेने त्याला केवळ आणखी शक्तीशाली करायचे काम केलेय एवढेच! या कोटीक्रमाने पाहायला गेले, तर संपूर्ण देशभर प्रादेशिक पक्षांची दुकानदारी बंद करणारे मा. पंतप्रधान श्री. नरेंद्र मोदी आपोआपच श्रीकृष्ण ठरतात! तर असा हा घटोत्कच कर्णाच्या पक्षाला संपवण्यात काहीच कसूर करणार नाही, हे तर उघडच आहे. म्हणून वापरलीये ती एकमेवाद्वितीय असलेली वासवी शक्ती – ‘निवडणुका लढवण्याचा निर्णय’. वासवी शक्ती अमोघ तर खरीच. परंतू तिच्यात एक दोषही आहे. या शक्तीच्या वापरामुळे सध्या तितक्याश्या परिपूर्ण स्थानावर नसलेले शिवसेना पक्षप्रमुख मा. श्री. ‘उद्धव ठाकरे’ आपोआपच (बाय-डिफॉल्ट!) ‘अर्जुन’ ठरतायत! यात त्यांचे कर्तृत्व फारसे नसून राज ठाकरेंची वैयक्तिक हल्ले करण्याची खेळीच यास कारणीभूत आहे! त्यामुळे या शक्तीप्रयोगाचा कर्णाला फायदा होईल की नाही यापेक्षाही त्याचा परिणाम असा झालाय की, आपोआपच अर्जुन कोण ते समजलेय, आणि डाव न खेळताही आपोआपच उद्धव ठाकरेंच्या पारड्यात एक गुण जमा झालाय!

आता कथा इथवर आलीच आहे, तर ती पुढे काय अंगाने जाणार हे सांगायला काही कुणा ज्योतिष्याची आवश्यकता नाही. अर्थात या कथेत दुर्योधन कोण हे ठरविण्याचे काम मी सूज्ञ वाचकांवर सोपवतो. ते तुम्ही आपापल्या वकूबाप्रमाणे करालच याची खात्री आहे! मला रस वाटतोय तो दुसऱ्याच प्रश्नात. घटोत्कचावर अमोघ वासवी शक्ती वापरून आपण तात्पुरता आपल्या कौरव ‘पक्षाचा जीव जरी वाचविलेला असला’ आणि ‘आपल्या पक्षात तात्कालिक उत्साह’ जरी निर्माण केलेला असला, तरीही यात अंतिम पराभवाचीच बीजे लपलेली आहेत, याची महाभारतातल्या कर्णाला कुठेतरी जाणीव होती. आपल्या आधुनिक कर्णालाही ती जाणीव असेल का? देवच जाणे! तूर्तास तरी पात्रयोजना परिपूर्ण झालीये, एवढं नक्की!

– © विक्रम श्रीराम एडके.
(लेखकाचे अन्य लेख वाचण्यासाठी आणि व्याख्याने ऐकण्या/आयोजिण्यासाठी क्लिक करा: www.vikramedke.com)

जातीच्याच अनुषंगाने बोलायचं झालं, तर नरेंद्र मोदी मागासवर्गीय आहेत. ही गोष्ट मला खूप पूर्वीपासून माहिती होती. कदाचित आपल्यापैकीही बहुतेकांना माहिती असेल. परंतू स्वतः मोदींनी या बाबीचा कधीही जाहीरपणे उल्लेख केला नव्हता. मला गंमत वाटायची. या अनुल्लेखामागची खेळीही लक्षात यायची. ते वाट पाहात होते की, कधी आपल्या या मौनामुळे अस्वस्थ होऊन विरोधक स्वत:च ही बाब चर्चेत आणतील. परवा काँग्रेसच्या बैठकीत मोदींना या बाबतीत लहानसे सूत सापडले, आणि मोदींमधील कसलेल्या राजकारण्याने ते सूत घट्ट पकडत थेट स्वर्ग गाठला.

परिणाम? आज भाजपच्या बैठकीमध्ये इतक्या वर्षांत पहिल्यांदाच मोदींनी स्वत:च्या मागासवर्गीय असल्याचा उल्लेख केला आणि मोठ्या खुबीने दाखवून दिलं की, ‘मी मागासवर्गीय आहे, खालच्या जातीतून आलोय म्हणून हे सत्तेच्या मदाने उन्मत्त राजघराणे माझ्याशी लढायला पुढे येत नाहीत – कमीपणा समजतात”!

मेंदूला अक्षरशः झिणझिण्या आल्या माझ्या! वाटलं, काय पोहोचलेला माणूस असेल हा की, विरोधकांनी चेंडू टाकण्याची सुतराम शक्यता नसताना त्यांना चेंडू टाकायला लावून, नव्हे नव्हे, तर आपल्याला पाहिजे तसाच आणि त्याच ठिकाणी टाकायला लावून या माणसाने खाड्कन षटकार ठोकला! ‘आम्ही मोदींना किंमत देत नाही’ हा जो काही आटापिटा विरोधकांनी गेले काही दिवस चालवलाय त्याचा मोदी असा अन्वयार्थ लावतील, एवढेच नव्हे तर तो जाहीरपणे मांडतील हे ना कुणा काँग्रेसी नेत्याच्या स्वप्नात आलं असेल ना पाचशे कोटी घेऊन पप्पूची आश्वासक छवी बनवायला निघालेल्या त्या पीआर कंपनीच्या! बरं, बोलायची सोय नाही – कारण स्वत:ला किती जरी धर्मनिरपेक्ष म्हणवलं तरीही या पाखंडी पक्षांचं राजकारण जाती आणि धर्माच्याच गणितांवर चालतं, हे उघड गुपित आहे. त्यामुळे आज मोदींनी त्यांना त्यांच्याच भाषेत उत्तर दिल्यावर तोंड दाबून बुक्क्यांचा मार सहन करण्यापलिकडे त्यांच्या हातात काहीच राहाणार नाही – कारण, बोललो तर पुन्हा ‘ती’ मागासवर्गीय मतं जाण्याची भीती. दलित राजकारण करणाऱ्या पक्षांना मोदी अजिबातच मोजत नसले, तरी त्या ही पक्षांना मोदींच्या या विधानाचा फटका हमखास बसणार!

मुळात भारतीय जनमानसाने ‘जात’ किती जरी नाही म्हटलं तरी खोलवर कुठेतरी जपून ठेवलीये. प्रत्येकाच्या मनात आत कुठे ना कुठे ही जातीय अस्मिता तेवत असतेच. मोदींनी ही मानसिकता अश्या काही कौशल्याने वापरून घेतलीये की, मोदी कुणालाही थेटपणे जातीयवादी तर वाटणार नाहीतच, परंतू विरोधकांना मागासवर्गीय मतांचा फटका मात्र बरोब्बर बसेल!

मी मोदींची तुलना कायम रजनीकांतशी करतो. रजनीला जसे सिनेमाच्या पडद्यावर काहीच अशक्य नसते, तद्वतच मोदींना भारतीय राजकारणात काहीच अशक्य नाही. दोन्हीचे कारण एकच – भारतीय जनमानसाची नाडी माहिती असणे! हा सूक्ष्म अभ्यास आपोआपच अचूक टायमिंग पुरवतो. मात्र आज मला मोदींची तुलना आचार्य चाणक्यांशी करावीशी वाटतेय. चाणक्यांनी जो शत्रूची बलस्थानेच शत्रूविरुद्ध वापरण्याचा आणि आपली मर्मस्थानेच बलस्थानात परिवर्तित करण्याचा जो मंत्र दिला, त्याचे तंतोतंत अनुसरण मोदी करत आहेत – किंबहूना त्या मंत्रात सुधारणा करून ते हाती येईल ती प्रत्येक गोष्ट विरोधकांविरुद्ध वापरताहेत! हे अतिशय विजिगीषू लक्षण आहे. हे भारतीय समाजाला मनापासून आवडणाऱ्या ‘अचाट शक्तीचा महानायक’ या संकल्पनेचे लक्षण आहे! असा महानायक जो बोजड तांत्रिक गोष्टी सांगत बसत नाही, तर सर्वसामान्यांना समजतील अशी स्वप्ने दाखवतो – त्या स्वप्नांवर विश्वास ठेवायला शिकवतो आणि एका क्षणानंतर तर ते स्वप्न आपलं स्वत:चंच आहे यावरही गाढ विश्वास बसवतो! कल्पना करा, जो माणूस एकहाती सव्वाशे वर्ष जुन्या संघटनेला धूळ चारू शकतो, तो माणूस जर उद्या देशाचा पंतप्रधान झाला तर देशाच्या शत्रूंची काय अवस्था करेल!! या कल्पनेतच “वोट फॉर इण्डिया”ची बीजे सामावलेली आहेत. आणि माझी खात्री आहे की, येत्या निवडणुकीत प्रत्येक तरुण मतदार याच कल्पनेला उराशी बाळगून मतदान करणार आहे. मोदींसाठी नव्हे, तर त्यांच्या आणि स्वत:च्या स्वप्नातल्या भारतासाठी!

– © विक्रम श्रीराम एडके
(लेखकाचे अन्य लेख वाचण्यासाठी आणि व्याख्याने ऐकण्यासाठी क्लिक करा – www.vikramedke.com)

तर मज बालबुद्धीला जाणवणारा खेळ असा आहे की.. मायला.. त्या धर्मांध मोदींनी सगळीकडेच दणका उडवून दिलाय. सोशल मिडिया तर सोशल मिडिया, पण वास्तवातही ते लक्षावधीच्या सभा खेचताहेत. बरं तर बरं.. ज्या कोणत्या निवडणुकीत हात घालतात तिथे विजयश्रीच खेचून आणतात (नुसतंच जिंकणं सोप्पं असतं हो, पण हारके जीतने वाले को ही बाजीगर कहते हैं – जय राऊलबाबा!!). आणि यावर कडी म्हणून ती दुष्ट दुष्ट दुष्टातिदुष्ट न्यायालये.. खटाखट एकेका केसमधून मोदींना क्लिनचिट देत सुटलीयेत. वर त्या साध्वी आणि असीमानंदांनाही सोडणारेत अशी चर्चा चालूये! अरेरे.. अश्याने देशात धर्मनिरपेक्षता कशी उरेल? काल सन्माननीय आणि स्वत:ची मते गेली १० वर्षे निडरपणे मांडणारे (!) बोलके बाहुले शेवटी म्हणालेच ना की बाबा, मोदी पंतप्रधान झाले तर ते देशाला घातक ठरेल (त्यांना बहुधा ‘देशाला’च्या आधी ‘पाकिस्तान’ हा शब्द टाकायचा असावा. पण काय करणार बोलण्याची संधी कधी नव्हे ती मिळाली की गडबडायला व्हायचंच!)!!

तर.. हे असेच चालू राहिले तर देशात धर्मनिरपेक्षता कशी उरेल? अरेरे.. मग काय करायचं? नेहमीचे यशस्वी कलाकार तर हा नरेंद्रासुर बघता बघता खाऊन टाकतोय. मतिमंद युवराजाला तर कच्चं खाल्लंय त्याने अक्षरश:! याला रोखायचं कसं?

मग असं करुयात. या मोदीची मुख्य ताकद कोणतीये सध्या – तर काँग्रेसविरोध (आठवा घोषणा – काँग्रेसमुक्त भारत!)! मग काय करुयात – तर या भोळ्याभाबड्या (आणि आम्हाला २ टर्म मते देण्याचा इनोसंऽऽटपणा करणाऱ्या) जनतेसमोर एक नवा काँग्रेसविरोधी नायक आणू! Here comes the sizzling Kejriwal!! या बाबामागे पुरेसा भक्तपरिवार जमला की, त्याला ‘काँग्रेस नको – भाजप नको’ करत दिल्लीच्या निवडणुकीत उतरवायचे. मुळात तर तो ‘आप’लाच!! द्या त्याला पाठिंबा. करा दिल्लीवर अंत:स्थ राज्य! (अंत:स्थ म्हणजे छुपेपणाने बरं का – संस्कृत शब्द! मृतभाषेतला! You know English is so cool! Say – “Atleast he is doing something man!!” पण आपल्याला भ्रष्ट म्हणून सत्तेवर आल्यावर तो आपली चौकशी नाही का करणार? छे छे.. शांतं पापम्! अहो ‘आप’ला माणूस असं कसं करेल? उलट तो निवडणुकीतला सगळा काँग्रेसविरोधी प्रचार विसरून शहाजोगपणे विपक्षालाच म्हणणार – द्या पुरावे तरच करतो चौकशी!

मग? मग मस्तपैकी फ्राय करके खानेका!! म्हणजे त्याचा ‘नायक’मधला अनिल कपूर करायचा – इमेज बनवायची इमेज. नाहीतरी ‘रॉकस्टार’मध्ये धिंग्रासाहेबांनी (पक्षी:  पियुष मिश्रा) म्हणून ठेवलेच आहे – Everything is image, image is everything!! कोण करणार हे? अहो कोण काय विचारता? इतकी वर्षे हाडकं टाकून पेड-मिडिया कश्याला पोसलीये? होऊ द्या खर्च!!
आणि मग हळूच पिल्लू सोडायचे – केजरीवाल रोखणार का मोदींचा विजयरथ? चर्चा तर होणारच!! होऊ द्या चर्चा! ब्रेनवॉश करून टाकायचा सगळ्यांचा पार! विशेषतः सगळ्या Cool-Dudes चा!!

मग हळूहळू उतरवायचे त्याला लोकसभेच्या रिंगणात! आणि भक्तजनांना एका गुरुमंत्राची दीक्षा द्यायची – Atleast he is doing something man!! हा मंत्र जपायचा एक खास विधी आहे बरं! यात फक्त पोकळ शब्दांकडेच लक्ष द्यायचं असतं. काश्मीरप्रश्नापासून ते लोकतंत्राचे नियम पाळण्यापर्यंत सगळ्याच गोष्टी दुर्लक्षित कराव्यात. तरच मंत्र फळतो. नाहीतर लाभत नाही आज्याबाऽत!

मग एकदा या ‘नायक’बाबाला लोकसभेत उतरवले, यंत्रणा कामाला लावून व्यवस्थित प्रोजेक्ट केले – निवडूनही आणले की, दाखवायचे एक गाजर – ‘स्वच्छ प्रतिमेचा धर्मनिरपेक्ष पंतप्रधान’. की भुललीच ‘मेणबत्तीमोर्चा’छाप मंडळी! (That Modi is horrible.. A mass-murderer you know..)! आणि असा पंतप्रधान स्वबळावर तर होऊच शकत नाही. मग काय! राबवा ‘दिल्ली पॅटर्न’. द्या पाठिंबा. मग अखेरिस २०१४ साली सत्ता कुणाची? तर पुन्हा आमचीच! मग पुन्हा पाच वर्षं जनतेला ठेंगा दाखवत म्हणायचं – हम AAP के हैं CON!! द्या टाळी!!

आता हे सगळं असंच असेल असं काही नाही! कदाचित असं नसेलही. नसावंच. पण..! पण, तूर्तास तरी मज बालबुद्धीला जाणवणारा खेळ हा असा आहे!!

– © विक्रम श्रीराम एडके
(लेखकाचे अन्य लेख वाचण्यासाठी आणि व्याख्याने ऐकण्यासाठी क्लिक करा – www.vikramedke.com)

मोहनदास गांधी अत्यंत साधेपणाने राहायचे. उदा. – रेल्वेच्या तिसऱ्या वर्गातून प्रवास करणे, शेळीचे दूध पिणे, साध्या आसनावर बसणे वगैरे.. मात्र असे म्हटले जाते की – गांधींना देशात कुठेही रेल्वेप्रवास मोफत असायचा. ज्या रेल्वेतून त्यांना प्रवास करायचा असेल, त्या रेल्वेचा तिसऱ्या वर्गाचा एक डबा आसने काढून रिकामा केला जाई, तिथे साधी आसने टाकली जात. जरी तिसऱ्या वर्गाचा डबा असला, तरीही कार्यकर्ते सबंध डबा ताब्यात घेत – त्याअर्थी डबा ‘खाजगी’ होऊन जाई! तिथेच एका कोपऱ्यात गांधींची शेळी ठेवत. तिचीही चारा-पाण्याची व्यवस्था केली जाई. यात खरं-खोटं देवच जाणे. पण असं म्हणतात की, या सगळ्या संदर्भात सरोजिनी नायडू एकदा म्हणाल्या होत्या – “बापूंना गरीब आणि साधे ठेवणे हेच एक अतिशय ‘खर्चिक’ काम आहे”!

आज रामलीला मैदानाकडे जाताना अरविंद केजरीवालही सार्वजनिक वाहतुकीच्या बसने गेले. मात्र ज्यांनी टिव्हीवर त्यावेळची मुलाखत पाहिली असेल त्यांना एक गोष्ट नक्कीच लक्षात आली असणार की, ती सबंध बस “आआप”च्या कार्यकर्त्यांनी भरून गेली होती! थोडक्यात जरी सार्वजनिक वाहतूकीचे साधन असले तरीही त्याचा वापर “आआप”च्या खाजगी मालकीच्या वाहनासारखाच झाला. शपथग्रहणानंतर तर सचिवालयाकडे गाड्यांच्या ताफ्यातूनच गेले ना? सुरक्षाव्यवस्थाही होतीच की त्यावेळी! मग हे साधेपणाचे ढोंग कश्यासाठी? ‘मला सुरक्षा नको’ म्हणण्याची दांभिकता कश्यासाठी? मनात जे आहे तेच कृतीत दिसले तरच त्याला प्रामाणिकपणा म्हणतात ना? इथे तर गेले काही दिवस अरविंद केजरीवाल नुसते साधेपणाने राहाताहेत एवढेच नव्हे तर त्या साधेपणाची छायाचित्रे कशी प्रसिद्ध होतील याचीही (स्वत: केजरीवालकडून म्हणा वा ‘आआप’च्या कार्यकर्त्यांकडून म्हणा वा माध्यमांकडून) काळजी घेतली जात आहे.

तुम्ही शाहरुख खानला अभिनय करताना पाहिलंय कधी? त्याची देहबोली नीट निरखून पाहा. तो विनाकारण एखादा अवयव तरी हलवेल वा विनाकारणच बोलण्यात कंप तरी आणेल; जेणेकरून लोकांचं लक्ष सतत वेधलं जाईल. हे असुरक्षिततेचं लक्षण आहे. ‘उद्या प्रसिद्धीचा झोत माझ्यापासून लांब सरकला तर काय?’ – ही ती असुरक्षितता! केजरीवालना का प्रत्येकवेळी वेगवेगळी घोषवाक्ये लिहिलेल्या टोप्या सातत्याने घालाव्या लागतात? गेले काही दिवस सतत खोकला का बरं येतोय? एकतर हा स्वत:कडे लक्ष वेधून घेण्याचा प्रयत्न आहे; किंवा जर त्यांना खरोखर इतका काळ टिकणारा खोकला झाला असेल, तर त्यांनी एकदा एखाद्या चांगल्या डॉक्टरला तरी दाखवून घ्यावे (भले डॉ. कुमार विश्वासना दाखवा, पण दाखवा!)! २१ दिवसांपेक्षा जास्त काळ खोकला टिकला तर ‘टिबी’ असू शकतो म्हणे! तेव्हा उगाच सार्वजनिक ठिकाणी खोकून..! असो! शिवाय सतत आजारी, एरंडेल प्यायल्यासारखा चेहरा ठेवणे हे मुख्यमंत्र्याला तर शोभणारे नाहीच, परंतू ते ‘आम आदमी’चेही लक्षण नव्हे! ‘आम आदमी’ असा असतो का? ‘आम आदमी’ तर तो असेल, ज्याला आज त्या बसची खूप गरज होती, पण ती ‘आम’ मुख्यमंत्र्यांनी नेल्यामुळे त्याला नाहक टॅक्सीचा भुर्दंड पडला..! आणि देहबोलीचाच संदर्भ घेऊन बोलायला गेलं तर खरं सामर्थ्य आणि खरा साधेपणा माणसाला आतून शांत करणारा असतो. कधी पाहिलंय मनोहर पर्रिकरांना लक्ष वेधून घेण्याचे प्रयत्न करताना? साधेपणाचं भांडवल करताना? माणिक सरकारांना असे कोणते प्रकार करताना? नाहीच! आणि कधी पाहाणारही नाही तुम्ही! कारण एकदा भांडवल झालं की, तो साधेपणा, साधेपणा न राहाता ‘दांभिकता’ होऊन बसते!

बाकी रामलीला मैदानातला सोहळा आणि त्यावेळचं भाषण याबद्दल मी काहीच टिप्पणी करणार नाही. रामलीला मैदान प्राचीन काळापासूनच नाटकं करण्यासाठी प्रसिद्ध आहे. मैदानात उतरलं म्हटल्यावर मैदानाचा गुण तर लागणारच, नाही का!!

– © विक्रम श्रीराम एडके.
(लेखकाचे अन्य लेख वाचण्यासाठी क्लिक करा — www.vikramedke.com)