Category: Reviews

थेटपणे खून करणारे, हिंसा करणारे अपराधी तर घातक असतातच, पण त्याहून शतपटींनी घातक असतात ते तुमच्यातच राहून, तुमचा विश्वास संपादन करून गंडवणारे! पहिल्या प्रकारचे लोक तुमचे शारीरिक आणि आर्थिक नुकसान करतात. पण दुसऱ्या प्रकारचे लोक तुमच्या विश्वासाला कधीही भरून न येणारा तडा देऊन जातात. हे पांढरपेशा अपराधी कधी लाचखोर शासकीय अधिकारी बनून व्यवस्थेचा भाग असतात तर कधी व्यवस्थेलाच नाकारणारे अराजकवादी. त्यांची रुपं अनेक आहेत, त्यांचे मार्ग अनंत आहेत. साधर्म्य जर काही असेल, तर केवळ त्यांची ओरबाडण्याची, आपल्या मालकीच्या नसलेल्या वस्तू हिरावण्याची वृत्ती!

या पांढरपेशा अपराध्यांना तथा व्हाईट कॉलर क्रिमिनल्सना रोखण्यासाठी एफबीआयची एक स्वतंत्र शाखा आहे. या शाखेत धडाडीचा स्पेशल एजंट पीटर बर्क (टिम डिके) काम करतो. पीटर सलग तीन वर्षे एका अपराध्याच्या मागे होता. जगातील सर्वाधिक निष्णात चोर, तितकाच कुशल लबाड, तितकाच फसवा नक्कलकार, त्याहूनही हुशार कलाकार, हरहुन्नरी; हे आणि अशा शेकडो गुणावगुणांचा खजिना नील कॅफ्री (मॅट बोमर). इतक्या प्रवीण चोराला पीटर बर्कने महत्प्रयासाने पकडलं, म्हणजे तो स्वतः केवढा कमाल असेल याची कल्पना करा. पण या दोघांची कथा इथेच संपत नाही. खरं तर इथे सुरू सुद्धा होत नाही.

नील कारागृहातून पळून जातो. त्यात विशेष असं काही नाही. पण चक्रावणारी गोष्ट ही की, नील त्याची शिक्षा संपायला अवघे तीनच महिने राहिलेले असताना पळून जातो! का? कशासाठी? ते काहीही असो, पण अशा माणसाला पकडू शकणारी एकमेव व्यक्ती म्हणून पुन्हा एकवार पीटरला पाचारण केले जाते. पीटर नीलला दुसऱ्यांदा पकडतो. पण या वेळी नील पीटरला जो प्रस्ताव देतो, तो ऐकून पीटरसुद्धा विचारात पडतो. काय असतो तो प्रस्ताव?

बॉलिवूड हे अपराधी, माफिया वगैरेंचं उदात्तीकरण करण्यासाठी आधीपासूनच प्रसिद्ध आहे. संजय गढ़वीचा “धूम” (२००४) प्रदर्शित झाला, तुफान चालला आणि तेव्हापासून चोरी आणि लबाडी करणाऱ्यांवरील झगमगीत, शैलीदार चित्रपटांची लाटच आली. स्वतः “धूम” चित्रपटमालिकेनेच आजवर दहा अब्जांपेक्षा अधिक कमाई केल्याचे दिसते, चित्रपटागणिक त्यांचे दर्जात्मक अवमूल्यन होऊनही! मला व्यक्तिश: “धूम” चित्रपटमालिकेमधील सर्वांत मोठी चोरी कोणती वाटते सांगू? “धूम ३”ने केलेली ख्रिस्तोफ़र नोलनच्या “द प्रेस्टिज”च्या (२००६) प्लॉटची चोरी! मी “व्हाईट कॉलर” मालिकेबद्दल बोलत असताना अचानक “धूम”मध्ये का शिरलो? कारण, दोन्हींचे विषय जवळपास सारखेच आहेत. दोन्हीकडे चतुर पोलिस आहेत आणि पोलिसांहून वरचढ चोर आहेत. दोन्हींकडे शैलीच्या नादात बरेचदा तर्काला तिलांजली देण्यात येते. पण तरीही दोन्हींमध्ये एक महत्त्वाचा फरक आहे, तो म्हणजे “व्हाईट कॉलर”चे कथानक मुळातच शेकडों कंगोऱ्यांनी घट्ट विणलेले व सशक्त आहे! त्यांचा एक-एक एपिसोड हा “धूम”च्या वरचढ आहे आणि असे त्यांनी ८१ एपिसोड्स खणखणीत वाजवले आहेत!

हल्ली जरा कुठे दोन पुरुष पात्रं एकत्र पडद्यावर वावरले तर उथळ लोकांमध्ये त्याला ब्रोमान्स म्हणायची अहमहमिका लागते. खरा, अभिजात ब्रोमान्स पाहायचा असेल, तर पीटर आणि नीलमधील कमालीची केमिस्ट्री पाहा. पण मालिका केवळ मुख्य पात्रांमुळेच चांगली बनत नाही, तर सहाय्यक पात्रेसुद्धा तितकीच खतरनाक असावी लागतात. या बाबतीत “व्हाईट कॉलर”कडे एकापेक्षा एक सरस कलाकार आणि पात्रांची मालिकाच आहे. क्लिंटन जोन्स (शरीफ़ अॅटकिन्स), डायना बेरीगन (मार्शा थॉमसन), सारा एलिस (हिलरी बर्टन), अलेक्झँड्रा हंटर (ग्लोरीया व्होट्सिस), मॅथ्यू केलर (रॉस मॅक्कॉल), ज्युन एलिंग्टन (डायाहान कॅरोल), रिबेका लोव (ब्रिजेट रेगन), एलिझाबेथ बर्क (टिफनी थिएसन) ही सगळी पात्रं इतक्या तरलपणे लिहिलेली आहेत की ती सहजच आपल्या विचारविश्वाचा भाग बनून जातात. सुरुवातीचे काही एपिसोड्स तुम्ही मॅट बोमरच्या चार्मिंग मास अपीलमध्ये हरवून जाता पण हळूहळू ती खुमारी कायम ठेवूनही टिम डिकेचा क्लासिक जेंटलमन अॅक्ट तुम्हाला त्याचा चाहता बनवतो! पीटर आणि एलिझाबेथची प्रेमकथा, किंवा संसारकथा म्हणूया हवं तर, आजकालच्या तात्पुरत्या जगात खरोखरीच्या शाश्वत भावना जगणाऱ्या अल्पसंख्य मंडळींसाठी कपलगोल्स आहे अक्षरशः!! इतका अतूट विश्वास, इतकी जीवाला जीव देण्याची वृत्ती, इतकं समर्पण, इतकी अभिन्नता, इतका समजूतदारपणा आणि तरीही इतका आसपासच घडतोय असं वाटण्याइतका खरेपणा अमेरिकन मालिकांमध्ये क्वचितच दिसतो.

वर मी बहुतांशी पात्रांबद्दल लिहूनही एका विशेष पात्राबद्दल लिहिलेलं नाही, कारण मला त्याच्यासाठी स्वतंत्र परिच्छेद लिहायचा होता. ते पात्र आहे, विली गार्सनने साकारलेले मॉझीचे पात्र! प्रत्येक कमाल टिव्ही मालिकेत एक असे दुय्यम पात्र असते जे त्या गटात बसूनही गटात न बसणारे असते व त्यामुळेच जास्त लक्षात राहाते. उदाहरणच द्यायचं झालं तर “पर्सन ऑफ इंटरेस्ट”मध्ये (२०११-१६) एकापेक्षा एक खतरनाक लोक आहेत, पण त्यातही केव्हिन चॅपमनने साकारलेला लायनेल फस्को हा खतरनाक असूनही विविधरंगी भावनांचं क्यूट टेडी बेअर वाटतो. किंवा “मंक”मध्येदेखील (२००२-०९) सगळेच भारी आहेत, पण जेसन ग्रे-स्टॅनफर्डने साकारलेला येडचॅप रँडी भाव, शिव्या आणि लाड सगळं एकाचवेळी खाऊन जातो! तसाच आहे “व्हाईट कॉलर”मधील मॉझी. अफाट पात्र आहे ते. आणि जितके शैलीदारपणे लिहिलेय त्याहून अधिक दर्जेदारपणे, बारीकसारीक लकबींसह विली गार्सनने ते साकारलेय. मी या मालिकेचा किती जरी चाहता असलो, तरीही मुख्य कथेपेक्षा मॉझीचे प्रसंग सुरू होण्याची चातकासारखी वाट बघत बसायचो मी!

“व्हाईट कॉलर”चा ढाचा ठरलेला आहे. एक एपिसोड, एक केस. पण त्यातही प्रत्येक सीझनमध्ये जी एक मोठ्ठी, विस्तृत कथा त्यांना सांगायची असते, ती प्रत्येक सीझनच्या पहिल्याच एपिसोडपासून सुरू होते. त्यांचे स्वतंत्र एपिसोड तर भन्नाट असतातच, पण त्याहूनही जास्त भन्नाट त्यांची ती प्रत्येक सीझनमधील विस्तृत कथा असते! फक्त एकच दोष आहे त्यांचा की, ते चकचकीतपणात वाहावत जातात. झगमगाटाला भुलतात. आणि बहुतांशी वेळेस तर्कापेक्षा शैलीला झुकतं माप देतात! पण म्हणून त्यांच्या कथेमध्ये कस नाही असं नाही. प्रत्येक एपिसोडसाठी त्यांनी मेहनत घेऊन केलेले संशोधन त्या त्या कथेत दिसून येते. अपवाद फक्त एकच की, एका भागात ते देवी महालक्ष्मीचे चित्र दाखवतात आणि ती सीता असल्याचे सांगतात! ते एक असो.

पण इतकं लिहूनही मी “व्हाईट कॉलर”च्या कथानकाबद्दल तर काही सांगितलंच नाही! चांगल्या कॉन अथवा करामतीचं हेच लक्षण असतं. ती योग्य त्या गोष्टी उघड करते, पण त्याहून अनेकपटींनी जास्त गोष्टी लपवते! “व्हाईट कॉलर” हा बोलण्याचा विषयच नाहीये तर बघण्याचा, हरवून जाण्याचा, भुलण्याचा विषय आहे. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचं झालं, तर “व्हाईट कॉलर” ही मालिका सर्वार्थाने हवीहवीशी वाटणारी लबाडी आहे!

*४/५

— © विक्रम श्रीराम एडके.
(अन्य लेख वाचण्यासाठी पाहा www.vikramedke.com)

मनोव्यापार हे असं गूढ आहे, जे जितकं सोडवू जाल तितकं जास्त भुलवतं. आपल्यापैकी प्रत्येकाला आयुष्याच्या कोणत्या ना कोणत्या वळणावर लहान किंवा मोठ्या स्वरूपाच्या मानसशास्त्रीय विकाराला सामोरं जावंच लागतं. त्या खेरीज आपण रोजच्या आयुष्यातही कित्येक प्रकारचे गंड, भिती वगैरे घेऊनच जगत असतो. पण जर एखाद्याला ३१२ प्रकारचे भयगंड असतील तर? त्याने काय करावं? कोणता व्यवसाय करावा? आणि भयगंड तरी कसले तर जंतू, टोकदार वस्तू, उंची, कोंदट जागा, अळिंबी, सुया, मृत्यू, साप, वीज, गर्दी, विमाने, मुंग्या, लहान बाळं, पक्षी, माश्या, पांघरूण, जहाज, पूल, मांजरं, गुहा, खडू, बदल, डांबर, ढग, खोकला, विदुषक, कुरळे केस, अंधार, डिकॅफ, वाळवंट, घाण, कुत्रे, ड्रायर, खेळणी, अंड्याचा बलक, आग, विदेश, फ्रेंच सिनेमा, बेडूक, जिराफ, हिमनग, जंगल, खाकी, चुंबन, किवीचे फळ, शिडी, ढेकूण, कुष्ठरोग, २२१ किंवा २२३ आकड्यांनी संपणाऱ्या याद्या, निसर्ग, उंदरं, माकडं, मेड इन चायनाचे लेबल्स, नवीन जागा, नग्नता, फोन बुथ, औषधं, प्रश्न, बाहूल्या, सभा, गर्दी, ससे, नद्या, खारे शेंगदाणे, बिनबाह्यांचे शर्ट, टॅक्सी, स्पर्श, रेल्वे, झाडं, ट्रक, बोगदे, अंतर्वस्त्रे, वारा, झेब्रा, प्राणिसंग्रहालये इ. इ. तुम्ही कदाचित म्हणाल की, अशा माणसाने तर काही व्यवसाय करण्यापेक्षा स्वतःला आयुष्यभर एखाद्या खोलीतच कोंडून घेतले पाहिजे. जो माणूस दुधालाही घाबरतो, तो माणूस काय करणार आयुष्यात? तर श्वास रोखून धरा, हा माणूस आहे एड्रियन मंक (टोनी शॅलूब). जगातील सर्वश्रेष्ठ डिटेक्टिव्ह आणि “मंक” (२००२-२००९) या टिव्ही मालिकेचा नायक!

जगातल्या बहुतांशी गोष्टींना घाबरणारा, तऱ्हेतऱ्हेचे ओसीडीज असणारा आणि तरीही जगातील सर्वश्रेष्ठ डिटेक्टिव्ह, ही कल्पनाच इतकी अफाट आहे की, नुसत्या तेवढ्याच भांडवलावर मी ही मालिका पाहायला सुरुवात केली होती. परंतु लवकरच माझी खात्री पटली की, ही भन्नाट कल्पना त्या कल्पनेच्या कल्पनेपलिकडे फुलवण्यात मालिकाकार कल्पनातीत यशस्वी झालेयत! “मंक” केवळ नेहमीसारखा प्रोसिजरल ड्रामाच नाहीये, तर त्याहून खूप जास्त आहे.

एड्रियन मंक एकेकाळी पोलिस अधिकारी होता. त्याही काळात त्याला या सगळ्या प्रकारचे भयगंड होतेच, पण त्यांचं प्रमाण बरंचसं कमी होतं. मात्र एके दिवशी मंकला समजून घेणारी त्याच्या आयुष्यातील एकमेव व्यक्ती, त्याची प्राणप्रिय बायको ट्रूडी कालवश होते आणि मंकचे सारेच गंड कळस गाठतात. वर्षांमागून वर्षं तो नैराश्य आणि विस्मृतीच्या गर्तेत घालवतो. पण एखादा बृहस्पती असा किती काळ राहू शकणार? मंकचा मित्र आणि पोलिस अधिकारी कॅ. लीलंड स्टॉटलमायरच्या (टेड लिव्हाईन) सांगण्यावरून मंक कन्सल्टंट म्हणून पोलिसांना वेगवेगळ्या गुन्ह्यांच्या तपासासाठी मदत करायला तयार होतो. अर्थात भीतभीतच. त्याला पदोपदी त्याची नर्स व मदतनीस शॅरोनाची (बिट्टी श्रॅम) मदत लागत असते. आणि अशाप्रकारे मंकचं एक नवंच आयुष्य सुरू होतं. समोर असलेल्या घटनास्थळातून तो त्याच्या अचाट निरीक्षणशक्तीच्या, अफाट आकलनशक्तीच्या आणि असीम प्रतिभेच्या बळावर असे काही धागे शोधून काढत असतो, की कोणताही गुन्हा हा त्याच्यापासून कोडे राहूच शकत नाही.

वरचं वाक्य वाचून तुम्हाला आपसूकच वाटेल की, “मंक” शेरलॉक होम्सवरून तर प्रेरित नसेल? मालिकेने ही बाब कधीच लपवून ठेवलेली नाही. उलट शक्य तितक्या वेळा मालिका होम्सचे रेफरन्स देत असते. किंबहूना मूळ संहितेत मंकचे वर्णनच “शेरलॉक होम्स, पण सटकलेला” असे केलेय! मंकचा भाऊ अॅम्ब्रोजचे (जॉन टर्टुरो) पात्रदेखील मायक्रॉफ्टवरच बेतलेले आहे. परंतु ही साम्यस्थळे इथेच संपतात. होम्स जरासा तिरसट असला, तरीही निडर आहे. मंक मात्र जगातील जवळपास प्रत्येक गोष्टीला घाबरतो. होम्स गरज पडली तर दोन फटके खाऊ शकतो आणि चार देऊ शकतो, मंकला हे कधीच जमणारे नाही. होम्सला व्यसनं आहेत, मंकला कशाचेच व्यसन नाही. मंकच्या कथेचं मूळ शोकारंभी आहे. शोकारंभी कथा, अवसादग्रस्त नायक आणि प्रोसिजरल ड्रामा, विचार करा मालिका किती गंभीर असायला हवी. या गोष्टींत जर, मंक जगातील प्रत्येक गुन्ह्याचा माग लावू शकतो परंतु बायकोच्या खुन्याचा शोध तो अद्याप घेऊच शकलेला नाही या बाबीची भर टाकली, तर दु:खाची किनार अजूनच गडद होते. “मंक” या सगळ्याच गोष्टी अतिशय ठळकपणे आणि तितक्याच प्रामाणिकपणे मांडते. “मंक”मधील गुन्हे गंभीर आहेत, त्यांचा तपासही प्रामाणिकपणे चालतो. मंक सातत्याने ट्रूडीबद्दल भरभरून बोलत असतो, तिच्या आठवणींनी हळवा होत असतो. आता धक्का देऊ? श्वास रोखून धरा, “मंक” ही एक सिटकॉम आहे! होय, मंक ही एक विनोदी मालिका आहे! फक्त ती किंचित जुनी असल्यामुळे त्यांचा विनोद आजकालच्या पुरोगामी स्टँडअप कमेडियन्ससारखा ओढूनताणून आणलेला नाहीये, तर अतिशय नैसर्गिक आहे!

डिटेक्टिव्ह मालिकांसाठी सगळ्यांत मोठा सापळा जर कोणता असेल, तर तो म्हणजे प्रेक्षकांनी खुनी कोण ते आधीच ओळखणे. हे एकदा-दोनदा जरी झालं तरी लोकांचा रस संपण्याची शक्यता असते. “मंक” मला आवडण्याचं एक अतिशय महत्त्वाचं कारण हे की, त्यांनी हा प्रकारच ठेवलेला नाही. त्यांचे बहुतांशी भाग खुनी कोण, ते सुरुवातीलाच दाखवून टाकतात. चातुर्याची बाब हीच की, त्यांचा ढाचा “हू-डनिट” नाहीच आहे. ते कुणीही ओळखेल, हे माहितीये त्यांना. ते प्रेक्षकांना प्रत्येकवेळी “हाऊ-डनिट” आणि “व्हाय-डनिट” याच दोन मुद्यांवर खेळवतात आणि अतिशय यशस्वीपणे खेळवतात! एकतर सिटकॉम, त्यात हा फॉर्मॅट-ट्विस्ट “मंक”ला इतर प्रोसिजरल ड्रामांपासून वेगळ्याच श्रेणीत नेऊन बसवतो! ट्विस्टचाच विषय असेल, तर प्रत्येक भागाच्या शेवटी मंक जेव्हा खून नेमका कसा झाला ते विशद करतो, ज्याला मंकव्हर्समध्ये “हिअर इज व्हॉट हॅपण्ड” म्हणतात, त्यात बहुतांशी वेळा वेगवेगळ्या कथनशैली वापरूने ते अधिकच रंजक करण्यात मालिका एवढी यशस्वी झालीये की, ज्याचे नाव ते!!

तुलनाच करायची झाली, तर शेरलॉक होम्समध्ये शेल्डनची (द बिग बँग थियरी) बुद्धिमत्ता, शेल्डनचे गंड, शेल्डनचा गरजेपेक्षा जास्त नीटसपणा अधिक हॅरल्डची (पर्सन ऑफ इंटरेस्ट) आकलनशक्ती आणि हॅरल्डचे दु:ख मिसळले तर काहीसा मंक तयार होऊ शकतो. पण त्याच्यात शेल्डनच्या स्वभावात नकळतपणे असलेला स्वार्थ नाही आणि हॅरल्डसारखी दुनियादारीची समजदेखील नाही. मंक या सगळ्यांपेक्षा वेगळाच किंबहूना खरोखर एकमेव आहे. एकमेव आहे, म्हणूनच एकटादेखील आहे. त्याच्या भयगंडांमुळे मालिकेत त्याचा वारंवार अपमान होतो. इतका की, अक्षरशः बघवत नाही. त्याला साध्यासाध्या गोष्टीही करणे जमत नाही. पण शेल्डनचा जितक्या वेळा राग येतो, तितक्या वेळा मंकचा राग येत नाही. उलट जास्तीत जास्त वेळा निर्मळ मनाच्या मंकबद्दल सहानुभूतीच वाटत राहाते. किंबहूना शेल्डनचेच पात्र कालानुक्रमे “मंक”मधून उचलले असण्याचीच जास्त शक्यता वाटते.

“मंक” प्रसंगोपात एड्रियनचे पूर्वायुष्यदेखील उलगडते. त्याला रूढार्थाने मित्र नाहीतच. त्याची स्थिती पाहाता, असूही शकत नाहीत. पण त्याच्या जवळचे लोक त्याच्यासाठी खरोखर जीव टाकतात. स्टॉटलमायर, ल्युटेनंट रँडी डिशर (जेसन ग्रे-स्टॅन्फर्ड), शॅरोना, शॅरोनाचा मुलगा बेंजी हे सगळेच मंकचा तिरसटपणा, तुसडेपणा सहन करतात, त्याला समजून घेतात. लेखनातील गंमत म्हणजे, मंक त्याच्या स्वभावानुसार कुणालाच, अगदी कुणा अपराध्यालादेखील चतुराईपूर्ण उलट उत्तरं देऊ शकत नाही. ते काम मंकसाठी बरेचदा स्टॉटलमायर करतो. तो मंकपेक्षा खूपच कमी हुशार परंतु अतिशय अनुभवी माणूस आहे. तो मंकचा मोठा भाऊ असल्यासारखा त्याला सांभाळून घेतो. मालिकेतील ब्रेन जर मंक असेल, तर मसल स्टॉटलमायर आहे. डिशर हा मेहनती, परंतु अद्याप अनुभवाची शिदोरी गाठिशी जमा न झालेला असा किंचित मंद अधिकारी आहे. तो कामाचा आहे, परंतु त्याचा निर्बुद्धपणा आणि चंचलपणा बरेचदा विनोदाचे कारण बनतात. या दोघांचाही पात्रपरिपोष जितका चांगला केला गेलाय, तितकेच जबरदस्त या दोघा कलाकारांचे कामही झालेय. टेड लिव्हाईन हा दिसायला सुरेश ऑबेरॉयसारखा दिसतो, असे मला उगाचच सातत्याने वाटत राहाते! मंकचं मानसशास्त्र उलगडण्यात, त्याला बोलतं करण्यात सगळ्यांत महत्त्वाची भूमिका बजावतो तो त्याचा मानसोपचारतज्ञ डॉ. चार्ल्स क्रोगर (स्टॅन्ली कामेल). त्या दोघांची केमिस्ट्री वेगळीच जमलीये. आणि टोनी शॅलूब! त्याच्याबद्दल काय बोलू या लेखासारखे अजून पन्नास लेख जरी लिहिले तरी त्याने मंकचे पात्र ज्या प्रतिभेने मांडलेय, ते एक टक्काही समजावून सांगता नाही येणार. त्याचं काम ही पाहाण्याचीच गोष्ट आहे. आनंदाचा ठेवा आहे तो खरोखर!

एकदा का पात्रांची आणि कलाकारांची भट्टी जमून आली की, कुणा एकाचेही जाणे सबंध मालिकेलाच मारक ठरू शकते. “मंक”मध्येही जेव्हा शॅरोनाची भूमिका करणारी बिट्टी श्रॅम मालिका सोडून गेली, तेव्हा अशीच वेळ आली होती. हा मालिकेचा स्खलनबिंदू ठरू शकला असता. कारण, तिने शॅरोनाची भूमिका एवढी सुंदर वठवलीये की, तिच्या जागी दुसऱ्या कुणाला स्वीकारायची कल्पनाही सहन होत नव्हती. परंतु मंकची नवी असिस्टंट नॅटली टीगरच्या भूमिकेत ट्रेलर हॉवर्ड आली आणि माझे मतच बदलून गेले. शॅरोनाच्या पात्रातील सगळ्याच त्रुटी तिने भरून काढल्या आणि वेगळीच उंची गाठली. शॅरोना जराशी डॅम्सेल इन डिस्ट्रेस होती, नॅटली अतिशय कणखर आहे. शॅरोना मंकला एखादी गोष्ट करायला फार जबरदस्ती करत नसायची, नॅटली बरोब्बर रागावून मंकला ताब्यात ठेवते. तिची मुलगी ज्युलीसुद्धा (एमी क्लार्क) कमाल पात्र आहे. असंच त्यांचं जेफ बिलने बनवलेलं सर्वांगसुंदर थीम म्युझिकही (माझी सध्याची रिंगटोन!) त्यांनी नंतरच्या सीझन्समध्ये रँडी न्यूमनच्या “इट्स अ जंगल आऊट देअर” गाण्याने रिप्लेस केलं, तेव्हा आवडलं नव्हतं. हळूहळू ते गाणं मला आवडू लागलं. गंमत म्हणजे, मालिका सुरू असतानाही प्रेक्षकांच्या शॅरोना आणि गाण्याच्या रिप्लेसमेंटबद्दल सुरुवातीला नेमक्या याच भावना असाव्यात कारण, एका भागात (२/१२) मालिकाकारांनी या बदललेल्या गाण्याचा आडूनआडून मोठ्या खुबीने उल्लेख केलाय! परिवर्तन जरी संसाराचा नियम असला, तरी आपल्या प्रत्येकातच बदलाला घाबरणारा एक मंक दडलाय बहुतेक!

हाच तर खरा मुद्दा आहे. मंक गटात न बसणारा आहे. सगळ्यांहून वेगळा आहे. पण कोणत्या ना कोणत्या पातळीवर आपण सगळेच तसे नसतो का? आपणही काही बाबतींत तिरसट असतो, तुसडे असतो, हट्टी असतो, दुराग्रही असतो. थोडक्यात, कोणत्या ना कोणत्या स्तरावर आपण प्रत्येकजण मंकच असतो! इतके जगावेगळे पात्र, परंतु एका पातळीवर ती आपल्याच आयुष्यातील गोष्ट वाटू लागते, मला वाटतं की “मंक” मालिकेचे हेच सगळ्यांत मोठे यश आहे. तेव्हा जगभरातील, विशेषतः भारतातील ओटिटी प्लॅटफॉर्म्सवरील प्रोपगेण्डाछाप मालिकांना कंटाळला असाल आणि काहीतरी खरोखरीचे चांगले, सशक्त व सकस पाहायचे असेल, तर “मंक”सारखी मालिकाच नाही!

*५/५

— © विक्रम श्रीराम एडके
[अन्य लेख वाचण्यासाठी पाहा

www.vikramedke.com]

अनेक जण आपापल्या क्षेत्रांत शिखरावर पोहोचतात, सेलिब्रिटी होतात. इतके की त्यांचे चाहते असलेले आपण त्यांचे भक्त कधी बनून जातो, समजतही नाही. त्यांची प्रत्येक गोष्ट मग आपल्याला आवडू लागते. त्यांच्या चांगल्या गोष्टींचं बेफाट कौतुक केलं जातं आणि त्यांच्या चुकांचं कधीकधी आडून तर कधीकधी उघडपणे समर्थनही केलं जातं. त्यांच्यावर असलेली चाहत्यांची भक्तीच त्यांना देवाच्या दर्जाप्रत नेते आणि खरा देव पाहिलेला नसला म्हणून काय झालं, या देवाच्या भेटीची आस चाहत्यांना लागून राहाते. भेट होईपर्यंत ठिक असतं, पण त्याहून अधिक परिचय समजा वाढत गेला तर बहुतांश वेळी हाती एकच गोष्ट लागते, ती म्हणजे मोहभंग! कारण, ओळख वाढत गेली की लक्षात येतं की, ती सुद्धा आपल्यासारखीच माणसं आहेत, चुका करणारी आणि शेकडो दोषांनी भरलेली, स्वार्थी माणसे. त्यांच्यापैकी बहुतेकांचे पाय हे मातीचेच निघतात, अगदी तुमच्या-माझ्यासारखेच. विशेषतः चंदेरी दुनियेतील सेलिब्रिटींच्या बाबतीत हे अधिकच प्रकर्षाने जाणवते. तिथे त्यांची कला आणि त्यांचा इतर बाबतीतला वकूब यांच्यात फरक न करता आल्यास, मोहभंगाची जागा आघात सहजच घेऊ शकतो. वैयक्तिक पातळीवर असल्यास तो आघातही पचवता येईल एकवेळ, पण जर त्या तथाकथित सेलिब्रिटींचा स्खलनशील स्वभाव हा सबंध मानवतेलाच धोका बनला तर? कथेच्या बहुपटली कोशाच्या आत, अॅमेझॉन प्राईमच्या ‘द बॉईज’ या मालिकेचा मुख्य गाभा हा आहे!

हे असं जग आहे, जिथे सुपरहिरोज खरे आहेत. ते अमेरिकेचं रक्षण करतात. पण एकटे-दुकटे अथवा समूहाने नव्हे, तर एखाद्या टॅलेण्ट-मॅनेजमेंट कंपनीसारखी त्यांना मॅनेज करणारी एक कंपनी आहे, ‘वॉट’; तिच्या माध्यमातून. ‘वॉट’कडे शेकडो सुपरहिरोज आहेत. अमेरिकेतील जवळपास प्रत्येक शहरासाठी एक सुपरहिरो आहे त्यांच्याकडे. पण त्यातही सगळ्यांत जास्त ‘मार्केट’ आहे ते ७ सुपरहिरोजना, ज्यांना म्हटलं जातं ‘द सेव्हन’! हे सगळे सुपरहिरोज अमेरिकेचं रक्षण करतात, पण स्वतःहून नव्हे तर सेलिब्रिटीजना जशा कॉलशीट्स दिल्या जातात तशा कॉलशीट्सच्या माध्यमांतून यांना मिशन्स दिली जातात. त्यांच्यावर सिनेमे निघतात, मालिका निघतात, कॉमिक्स निघतात इतरही शेकडो प्रकारच्या मर्चंडाईझ निघतात, त्या सगळ्यांची मुख्य लाभार्थी जरी वॉट असली, तरी या सगळ्या सुपरहिरोजना कंपनीतील त्यांच्या त्यांच्या शेअर्सच्या प्रमाणात पैसेसुद्धा मिळतात. अशी ही हजारो बिलियन डॉलर्सची कॉर्पोरेट इंडस्ट्री आहे.

आता इंडस्ट्री आहे तिथे पैसा आहे आणि पैसा आहे तिथे पापसुद्धा आहेच! हे सगळे सुपरहिरोज बाह्यतः मानवतेचे अक्षरशः पुतळे आहेत, परंतु त्यांच्या आयुष्यात कुणी जसजसं डोकावतं तसतसं दिसतं की, वास्तव काहीतरी वेगळंच आहे. ज्याला कुणाला हे वास्तव समजू लागतं किंवा नुसता वास जरी लागतो, त्याचं काय होतं, हा एक वेगळाच विषय आहे. परंतु यातूनच त्या सुपरहिरोंच्या विरुद्ध संघर्ष उभा राहातो, ज्याचं नेतृत्व करतात सामान्य माणसे. एकीकडे महाशक्तीशाली सुपरहिरोज ज्यांना अफाट पैसेवाल्या कॉर्पोरेशनचा आणि अनेकानेक प्रभावशाली व्यक्तींचा पाठिंबा आहे आणि दुसरीकडे जवळपास काहीही संसाधनं नसलेली सामान्य माणसे यांच्यातील विषम, भावनिकरित्या गुंतागुंतीचा आणि जीवनाचे अनेक स्तर छेदून जाणारा संघर्ष ही ‘द बॉईज’ची कहाणी आहे.

हल्ली गल्लोगल्ली वेबप्लॅटफॉर्म्स उदयाला आल्यामुळे वेबसीरीजचा उंदरांसारखा सुळसुळाट झालाय. अद्याप कोणतीच सेन्सॉरशिप नसल्यामुळे त्यांच्यात गलिच्छ भाषा आणि लैंगिकतेचा सुकाळ असतो, मग भले कथानकाची गरज असो वा नसो. सवंगतेवर प्रसिद्धी मिळवण्याची वृत्ती अशी काही आरामदायी होऊन बसते की, कथानकाकडे दुर्लक्ष होते आणि शिवीगाळ व नग्नताच धीटपणा समजले जातात. ‘द बॉईज’चे वैशिष्ट्य हे की, ते बोल्डनेस अर्थात धिटाईला एक पाऊल पुढे नेतात. त्यांची पात्रंही शिवीगाळ करतात. त्यांच्यातही खूप सारी नग्नता आहे. किंबहूना अनेक मालिका पाहाण्याची सवय असूनही त्यातील रक्तपाताची काही दृश्ये बघवणार नाहीत बहुतेकांना. पण या सगळ्या गोष्टी दुय्यम ठरतात. कारण एक, त्यांची कथा व मांडणी अतिशय सशक्त आहेत आणि मुख्य महत्त्व त्यालाच आहे. दोन, शिवीगाळ आणि नग्नता या दोन्हीही गोष्टी या मालिकेची खरीखुरी आवश्यकता आहेत, तरच त्यांना जी पात्रं आणि घटना उभ्या करायच्या आहेत त्यांचा आवश्यक तो प्रभाव पडू शकेल. उदाहरणार्थ, मालिकेची सुरुवातच एका महाभयंकर रक्तपाताने होते. पण तो रक्तपात महाभयंकर असतो, म्हणूनच पुढे घडणारे सगळे महाभारत आवश्यक होऊन बसते. किंवा त्यातील जी जी पात्रे शिव्या देतात, त्यांचे वैयक्तिक आयुष्य दुरुस्तीच्या पल्याड बिघडलेय हेच त्यातून दिसते. त्यांच्या जागी कुणीही व्यक्ती दुसरं काही बोलूच शकली नसती.

पण मी जेव्हा धिटाईला एक पाऊल पुढे नेतात म्हणतो, तेव्हा मला फक्त नग्नता आणि शिवीगाळ अपेक्षित नाही. ही मालिका कथानकाच्या ओघात आसपासच्या अनेकानेक राजकीय, सामाजिक मुद्यांवर अतिशय धीट आणि तर्कसंगत भाष्य करते. ती कॉर्पोरेट कार्यप्रणालीच्या भावनाशून्यतेचा, डाव्या विचारसरणीच्या दांभिकतेचा, धर्मप्रसारासाठी अवलंबल्या जाणाऱ्या मार्गांचा, अतिरेकी-स्त्रीवादाच्या उथळपणाचा बुरखा टराटर फाडते. ती दहशतवाद्यांना जिहादी म्हणायला कचरत नाही आणि त्यातील स्त्रिया त्यांच्यावरील अत्याचारांना वाचा फोडतो म्हणता-म्हणता त्या घटनांचा स्वतःच्या स्वार्थासाठी वापर करणाऱ्यांच्या विरुद्ध उभ्या राहायला घाबरत नाहीत. इतक्या उघडपणे ढोंगीपणाला फाट्यावर मारणारी दुसरी कोणती मालिका अलिकडच्या काळात क्वचितच आली असेल!

मार्व्हल आणि डिसीची युनिव्हर्सेस सुरू झाल्यापासून गेल्या दशकभरात पन्नास-एक तरी सुपरहिरोपट आणि मालिका आल्या आहेत. त्यातील काही चांगले होते तर काही अतिशय टुकार. पण कसेही असो, आता कुठेतरी त्या दरवर्षी नेमाने येणाऱ्या सुपरहिरोपट आणि मालिकांचे अजीर्ण होऊ लागले आहे. त्या पार्श्वभूमीवर ‘द बॉईज’चं एक अतिशय ताजा आणि वेगळाच दृष्टीकोन घेऊन येणं अत्यंत सुखावह आहे. गंमत म्हणजे यातील सुपरहिरोंची पात्रे ही डिसीच्या पात्रांवरच बेतलेली आहेत. मालिका पाहाताना ते सहजच लक्षात येते. पण मालिकेतील त्याहून मोठ्ठी गोष्ट मात्र मार्व्हलवर बेतलेली आहे, कोणती ते तुम्हीच पाहून ठरवा. कामे सगळ्यांचीच जबरदस्त झाली आहेत परंतु त्यातही कार्ल अर्बन, जॅक क्वेड, अँथनी स्टार, टोमर कॅपोन, कॅरेन फुकुहारा, एलिझाबेथ श्यू, एरिन मोरियार्टी यांचा विशेष उल्लेख करावा लागेल.

तुम्हाला वाटेल की, मी बोलता-बोलता काही स्पॉयलर्स दिलीयेत का? तर मी स्पष्टपणे सांगतो, नाही! ‘द बॉईज’चे वैशिष्ट्य हे की, तिच्या प्रत्येक भागात एक मोठ्ठा ट्विस्ट आहे आणि तिच्या पर्वाखेरच्या भागात तर एक भलामोठ्ठा ट्विस्ट आहे जो आगामी पर्वाचीच नव्हे तर सबंध मालिकेचीच दिशा बदलू शकतो. मग आता प्रश्न असा उद्भवतो की, ही मालिका सर्वश्रेष्ठ मालिकांच्या दर्जाची आहे का? तर पहिल्याच पर्वात तसं म्हणणं धाडसाचं ठरेल. त्यांनी त्यांचं दर्जात्मक सातत्य अखेरपर्यंत टिकवलं, तरच तसं म्हणता येईल. परंतु त्यांचं अवघ्या ८ च भागांचं पहिलंच पर्व मात्र कोणत्याही श्रेष्ठतम मालिकेइतकेच दर्जेदार आणि पुढे काय होईल ते वेड्यासारखं पाहायला लावणारं आहे, एवढं निश्चित. पुढच्या पर्वाची प्रतीक्षा राहील!!

*५/५

— © विक्रम श्रीराम एडके
(लेखकाचे अन्य लेख वाचण्यासाठी पाहा www.vikramedke.com)

तुम्हाला असं कधी वाटतं का की, आपल्या सभोवताली जे जग आपण पाहातो त्याच्या दृश्य पातळीच्या आतसुद्धा खूप काहीतरी आहे? किंवा, आसपासचं जग जरी सारखंच वाटत असलं तरीही त्यात काहीतरी बदल झालाय आणि तो बदल मनाला जाणवतोय पण तरीही त्यावर बोट ठेवता येत नाहीये? हे आणि असे आपल्या अस्तित्वावर आणि स्थानावरच प्रश्न उपस्थित करणारे प्रश्न पडले की जन्माला येतात कारस्थानांचे सिद्धांत अर्थातच कॉन्स्पिरसी थियरीज. त्यातले बहुतांशी निरर्थक असतात, पण काही खरेसुद्धा असतात. एक विशिष्ट कारस्थानाचा सिद्धांत घेऊन त्या भोवती कथा गुंफणे काही नवीन नाही. परंतु याच घासून गुळगुळीत झालेल्या समीकरणाला जेव्हा ‘नोलन’ नावाचा चलांक येऊन मिळतो तेव्हा सारे बीजगणितच बदलून जाते, काहीतरी अव्याख्येय, दैवी होऊन जाते. मी येथे बोलतोय ते ‘मेमेंटो’ (२०००) च्या कथेमागील आणि ‘द डार्क नाईट ट्रिलॉजी’ (२००५-१२), ‘द प्रेस्टीज’ (२००६) आणि ‘इंटरस्टेलर’ (२०१४) यांच्या पटकथांमागील अद्वितीय मेंदू जोनाथन नोलनबद्दल! आणि ते समीकरण म्हणजे जोनाथन नोलनच्या बुद्धीची सुरेख उपज ‘पर्सन ऑफ इंटरेस्ट’ (२०११-१६) ही सर्वांगसुंदर मालिका!!

जोनाथनने त्याचा भाऊ व निर्विवादपणे या शतकातील सर्वोत्तम दिग्दर्शकांपैकी एक असलेल्या ख्रिस्तोफर नोलनसोबत केलेले काम तर विलक्षण आहेच. परंतु मी त्याचा खऱ्या अर्थाने फॅन झालो ते ‘वेस्टवर्ल्ड’ (२०१६ -) पाहिल्यानंतर. अरेषीय मांडणी, चित्रभाषेतूनही चित्रांच्या पलिकडचा संदेश पोहोचवणारी रचना, प्रश्न पडायला आणि उत्तरं शोधायला भाग पाडणारं कथानक, इंटेलिजंट तरीही अत्यंत भावस्पर्शी कथा, उच्चतम दर्जाचा अभिनय, एक जरी चौकट चुकली तरी पुढे काहीच समजणार नाही इतकी बांधीव पटकथा, सुरुवातीला विचित्र वाटणारं परंतु लक्ष दिलं तर गणित सुटल्यासारखा निखळ आनंद देणारं संपादन, अत्युच्च छायांकन, अर्थवाही संगीत, काळाशी केलेला खेळ व त्यातून तयार होणारा जगावेगळा प्रभाव आणि सगळं काही संपल्यावर आता आपल्यापुढे पसरलेल्या या विस्तीर्ण आयुष्याचं करायचं काय असं वाटायला लावणारी पोकळी निर्माण करण्याची क्षमता; असे खास ‘नोलन’च्या शैलीचे एकूण एक गुण त्यात होते. त्याच वेळेपासून ‘पीओआय’ ठाऊक होती मला. पण मी ती पाहायचे टाळायचो. का? याचं कारण होतं त्याचं कथाबीज!

एक बेफाट पैसा असलेला आणि साक्षात बृहस्पतीच म्हणावा अशा बुद्धीचा अब्जाधीश हॅरोल्ड फिंच (मायकेल इमर्सन) एक मशिन बनवतो. ही मशिन कोणत्याही आतंकवादी हल्ल्याची पूर्वसूचना देऊ शकत असते. इतकेच नव्हे तर आतंकवाद्यांना लक्षावधी माणसांमधून वेगळे ओळखूही शकत असते. तो ही मशिन सरकारला देतो. हे करण्यासाठी अर्थातच त्या मशिनला सबंध देशावर नजर ठेवावी लागणार! या टेहळणीतून तिला फक्त आतंकवादी हल्लेच समजतात असं नाही, तर तिला इतर गुन्ह्यांचाही आधीच पत्ता लागतो, खास करून जीवघेणे गुन्हे! पण सरकारला या गुन्ह्यांना आधीच रोखण्यात रस नाही. त्यासाठी पोलिस आहेत. त्यांना रस आहे तो फक्त ९/११ नंतर पणास लागलेल्या अमेरिकेच्या सुरक्षिततेची काळजी करण्यात! फिंच ही मशिन सरकारला तर देतो, पण तिचा वाममार्गी वापर होऊ नये, असेही त्याला वाटत असते. शिवाय सगळ्याच नागरिकांवर सरकारने का होईना नजर ठेवणे, त्यांच्या क्षणोक्षणाची माहिती ठेवणे, हे बेकायदेशीरच! त्यासाठी फिंच एक व्यवस्था करतो. मशिन तिच्याकडे असलेली कोणतीच माहिती कधीच उघड करणार नाही, तर फक्त सर्वोच्च प्राधान्याच्या गुन्ह्यातील व्यक्तीचा सोशल सिक्युरिटी नंबर तेवढा देईल. तो गुन्हेगार आहे की गुन्ह्याचा बळी हे सुद्धा समजणार नाही, ते यंत्रणेने शोधायचं. मशिन जसे आतंकी हल्ल्याचे नंबर्स देते, ज्यांना रिलेव्हंट नंबर्स म्हटलं जातं, तसंच इतर गुन्ह्यांचेही नंबर्स देते, ज्यांना इर्रेलेव्हंट नंबर्स म्हटलं जातं. मशिन रोज रात्री सगळा डेटा, राष्ट्रीय सुरक्षेशी संबंधित काही भाग वगळता, पुसून टाकते, जेणेकरून तो कधीच कुणाच्याही हाती पडू नये. सरकारला इर्रेलेव्हंट नंबर्सशी काहीच देणेघेणे नाही, म्हणजे ते गुन्हे नाहीत का? आहेत की! अतिशय हिंसक गुन्हे आहेत ते. पण मग त्या लोकांचं काय करायचं? या साठी फिंच कुणाच्याही नकळत मशिनमध्ये बॅकडोअर प्रोग्रॅम करतो. सगळे इर्रेलेव्हंट नंबर्स त्याला मिळत राहातात. ते गुन्हे रोखण्यासाठी तो एक्स-सीआयए ऑपरेटिव्ह जॉन रीझला (जिम कॅव्हिएझेल) कामावर ठेवतो. आणि दोघं मिळून एकेका गुन्ह्याला रोखू लागतात.

हे कथाबीज जेव्हा मला समजलं तेव्हा माझ्या मनात पहिला विचार आला तो हा की, अरे ही तर बॅटमॅनची स्टोरी! म्हणजे बॅटमॅन हा टेक्नॉलॉजिकल जिनियस बिलियनेयर आहे आणि तो त्याचा वापर करून वास्तवाच्या भूमीवरही खलनायकांना रोखतो. इथे त्यांनी काय केलंय, तर बॅटमॅनला दोन लोकांमध्ये विभागलंय. फिंच हा तंत्रज्ञानाचा जादूगार आहे तर रीझ हा मानवी शारीरिक ताकदीचा आविष्कार आहे. दोघं मिळून तेच करताहेत जे बॅटमॅन करतो! असं गिमिक बघण्याची माझी जरा सुद्धा इच्छा नसल्यामुळे मी ही मालिका बघणं अनेक वर्षे टाळलं. आणि जेव्हा मी ती पाहिली, तेव्हा मला एक गोष्ट पक्की समजली की मी एक नंबरचा मूर्ख होतो!

पीओआयचं बीज बॅटमॅनसारखं नक्कीच आहे, पण तिची मांडणी ही बॅटमॅनपेक्षा अनेक कोस दूर आहे. किंबहूना पहिल्या काही भागांमध्ये काहीतरी विलक्षण धक्कातंत्र असलेला क्राईम-फायटिंग शो वाटणारी ही मालिका पहिला सीझन अर्धा व्हायच्या आतच इतक्या गहन प्रश्नांकडे व कथानकांकडे वळते की मेंदू चक्रावून जातो. आणि हे गूढाकाशात खोल खोल शिरणे जे सुरू होते ते थेट शेवटच्या सीझनच्या शेवटच्या भागाच्या शेवटच्या प्रसंगानंतरही सुरूच राहाते. आणि सांगतो! प्रत्येक भागात, होय प्रत्येक भागामध्ये किमान चार-सहा तरी मेंदूचा भुगा करणारे ट्विस्ट्स आहेत. किंबहूना जिथे कोणत्याही रहस्यमय मालिकेच्या भागाचे ट्विस्ट्स संपून रहस्य उलगडते त्याच्या पलिकडे त्या त्या भागाची आणि बहुतांशी वेळा सबंध मालिकेचीच मिती बदलून टाकणारा ट्विस्ट पीओआयमध्ये आहे! या बाबतीत तिची तुलना नोलानच्याच ‘मेमेंटो’शी होऊ शकते. ग़जिनीमुळे संजय रामस्वामीला एसटीएमएल झाला, त्याची कल्पना मेली; संजयने त्याचा बदला घेतला की सिनेमा संपतो. पण ‘मेमेंटो’ तिथे संपत नाही, तो त्याच्याही पुढे जाणारा एक ट्विस्ट देतो. तसेच ट्विस्ट्स पीओआयमध्ये पदोपदी आहेत! त्यामुळेच क्राईम-फायटिंग मालिका म्हणून सुरू झालेली पीओआय कधी टिव्हीवर प्रसारित झालेल्या सर्वश्रेष्ठ सायन्स-फिक्शन मालिकांपैकी एक होऊन बसते, याचा लक्ष न देणाऱ्याला पत्ताही लागत नाही!

बरं हे सगळं अरेषीय (नॉन-लिनियर) मांडणीत बरं का! त्यामुळे काळाशी खेळ करण्याचा नोलान बंधूंचा छंद या मालिकेतही पुरेपूर दिसून येतो. गंमत म्हणजे, सिनेमात हे करणे त्या मानाने खूपच सोपे असते. कारण सगळे मिळून जास्तीत जास्त तीन-चारच तास लक्षात ठेवायचे असतात. पण १०३ भागांच्या मालिकेत हे लक्षात ठेवणे तर जाऊच द्या, लिहिणेसुद्धा केवढे कठिण असेल कल्पना करा! विशेष म्हणजे या मालिकेत एक सुद्धा प्रसंग उगाचच नाहीये. ४३ मिनिटांचा एक एपिसोड पण प्रत्येक एपिसोड चित्त्यासारखा वेगवान. आणि अतिशय प्रचंड वेगाने घटना घडत असूनही असे कधीच, अगदी एकदा सुद्धा जाणवत नाही की काहीतरी घाई झालीये. कारण, प्रत्येक प्रसंगाला त्या प्रसंगाची जितकी गरज आहे तितकाच वेळ देऊन मांडलेला! त्यामुळे ४३ मिनिटांचाच एक भाग पाहिला तरीही एखादा दोन-अडिच तासाचा चित्रपट पाहिल्याची भावना होते, इतका तो सशक्त आणि भरीव असतो! आणि असे एक-दोन नव्हे तर तब्बल १०३ एपिसोड्स आहेत पीओआयमध्ये! आणि सगळ्यांत विलोभनीय गोष्ट म्हणजे, कुठे थांबायचं हे त्यांना पक्कं ठाऊक आहे! या मालिकेत प्रत्येक पात्राला महत्त्व आहे. कोणतंच पात्र पोकळ नाही, तर प्रत्येकाला उद्दिष्टं आहेत, सकस बॅकस्टोरीज आहेत आणि त्यांच्या प्रत्येक क्रियेचा मालिकेच्या एकूणच कथानकावर काही ना काही परिणाम होतोय. फक्त तो कधी आणि कसा, हे प्रचंड अनपेक्षित आहे! मुख्य दोन पात्रेच नव्हे तर ताराजी हेन्सन (कार्टर), केव्हिन चॅपमन (फ़स्को), अॅमी अॅकर (रूट), साराह शाही (शॉ), एन्रिको कोलँतोनी (एलायास), जॉन ग्रीअर (जॉन नोलान) या आणि मालिकेतील एकूण एक पात्रांनी अनुपमेय सुंदर काम केलेय. एलायास आणि फ़स्को यांची पात्रे तर स्क्रिनरायटिंग करू इच्छिणाऱ्या प्रत्येकाने अभ्यासायलाच हवीत अशी झालीयेत!

ही मालिका नुसती ट्विस्ट्सपुरतीच आहे का? तशी ती असती, तरीही ती आजवरच्या सर्वश्रेष्ठ मालिकांच्या यादीत कुठे ना कुठे नक्कीच असली असती. पण पीओआय तेवढ्यापुरतीच मर्यादित नाही. वर म्हटल्याप्रमाणे पहिला सीझन निम्मा व्हायच्या आतच ते त्यांच्या विषयांत इतके खोल खोल शिरू लागतात की विचार करता करतानाही आपला दम तुटू लागतो. वाटतं की हा, हे यांचं अंतिम स्थान आहे. आणि असं वाटे वाटेपर्यंतच मालिका त्याच्याही पलिकडच्या एखाद्या प्रश्नाचं उत्तर चाचपू लागते. नोलनचे सिनेमे किती जरी तांत्रिकदृष्ट्या स्वर्गाहून सुंदर असले, तरीही ते का चालतात माहितीये का? कारण, त्यांत मांडलेले प्रश्न हे वैश्विक असतात! न्यूयॉर्कमधील एखाद्या माणसाला त्या चित्रपटातून जी संवेदना जाणवेल तीच अहमदनगरमधील एखाद्या माणसाला जाणवू देण्याची त्यांच्यात क्षमता असते, म्हणून त्याचे सिनेमे जगभरात चालतात. ते तांत्रिकदृष्ट्या जितके कौशल्यपूर्ण असतात, त्याहून जास्त त्यांच्या कथा भावनिकदृष्ट्या शक्तिशाली, हेलावून सोडणाऱ्या असतात. नेमकं हेच ही मालिका टिव्हीच्या क्षेत्रात करते. त्यामुळे ती प्रश्न विचारत जितकी खोल खोल जाऊ लागते तितकीच आपल्याला जास्त जास्त उत्कंठा तर वाटू लागतेच पण त्या सोबतच भितीसुद्धा वाटू लागते. कारण, त्यांनी विचारलेले, विचारत असलेले आणि विचारू पाहाणारे एकूण एक प्रश्न आपल्या जगाशी नव्हे नव्हे आपल्या अस्तित्वाशी निगडीत आहेत! जगाच्या वर वर दिसणाऱ्या छानशा आवरणाखाली काय चालू आहे याची त्यांनी त्यांच्या काल्पनिक विश्वात दिलेली उत्तरे ही आपल्याला खऱ्या विश्वात भिती वाटायला लावण्याइतकी सच्ची आणि शक्यतेच्या कोटीतील आहेत! त्यांची हाताळणी ही नोलनच्या नेहमीच्या अरेषीय शैलीसोबतच स्टिव्हन किंगच्या एखाद्या गूढकथेपासून (टेरा इनकॉग्निटा) ते ‘रन लोला रन’सारख्या (१९९८) एकाच घटनेच्या अनेक पैलूंवर प्रकाश पाडण्यापर्यंत (इफ-देन-एल्स) सातत्याने प्रयोगशील होत राहाते. आता या ट्विस्टच्या पलिकडचा ट्विस्ट सांगतो. हे सगळं चालू असतानाही मालिका त्यांची विनोदबुद्धी एका क्षणासाठीदेखील सोडत नाही! आणि सांगतो, ‘पीओआय’ ही त्या अपवादात्मक मालिकांपैकी आहे जिच्या अनेक एपिसोड्सनी आणि अनेक पात्रांनी (ते एका भागाव्यतिरिक्त परत कधीच येण्याची शक्यताही नसताना) माझ्या डोळ्यांतून वारंवार पाणी काढलंय. संवेदनशील असाल, तर पीओआयचा प्रत्येक एपिसोड भावनिकदृष्ट्या हलवून सोडणारा आहे!

चांगल्या कथेचं महत्त्व केव्हा, तर त्यातील खलनायक सगळ्यांत चांगला असेल तेव्हा! पीओआयमध्ये एकच कुणी चांगला खलनायक नाही, तर चांगल्या खलनायकांची मालिकाच आहे. या बाबतीत तिची तुलना ‘गेम ऑफ थ्रोन्स’शी (२०११-१९) होऊ शकते. पण जीओटी नंतर नंतर पात्रपरिपोषाच्या बाबतीत पारच गंडलं. पीओआयचे खलनायक मात्र ओळीने एकाहून एक भयंकर आहेत. एक खलनायक बेफाट वाटत असतानाच कुणीतरी त्याच्याहूनही तुफान असा येतो की आधीचा अगदीच चिंधीचोर वाटू लागतो! मानवी मनाच्या इतक्या कंगोऱ्यांचा असा शोध क्वचितच कुणा टिव्ही मालिकेने घेतला असेल. पीओआयमधील प्रत्येक पात्राला अनेक स्तर (लेयर्स) आहेत आणि सुष्ट वा दुष्ट म्हणावं असं त्यांच्यात कुणीच नाही. किंबहूना कुणीतरी चांगलं-चांगलं वाटत असतानाच ते गपकन काहीतरी भयानक करून जातात आणि कुणीतरी अगदीच खलबुद्धीचा पुतळा वाटत असतानाच काहीतरी अनपेक्षित चांगलं करून जातात. या मालिकेचे सगळ्यांत मोठे वैशिष्ट्य जर कोणते असेल, तर ते हे की तिच्यात नग्नता नगण्य आहे आणि रक्तपात जरी असला तरीही रक्त वा बीभत्सपणा अगदीच क्वचित आहे.

आजच्या नेटफ्लिक्स, अॅमेझॉन प्राईम आणि टोरेण्टच्या युगात आपल्यासमोर हजारो मालिका उपलब्ध आहेत. त्यातील शेकडो दर्जेदारसुद्धा आहेत. पण आपल्या प्रत्येकाची अशी कोणती ना कोणती एकच मालिका असते जी सगळ्यांपेक्षा खास असते, सगळ्यांहून श्रेष्ठ असते. मी जीओटीचा केवढा मोठा चाहता आहे, हे काही नव्याने सांगण्याची गरज नाही. परंतु माझ्यासाठी ती खास मालिका, ती सर्वश्रेष्ठ मालिका मात्र ‘पर्सन ऑफ इंटरेस्ट’ आहे. या मालिकेने माझा सिनेमा, मालिका यांच्या तांत्रिक अंगांबद्दलचा, त्यांचे लेखन, दिग्दर्शन, छायांकन, संपादन, नेपथ्य, संगीत, बजेटच्या मर्यादेतही केले जाणारे दर्जेदार काम अशा अनेक बाबतींमधला दृष्टीकोनच बदलून सोडला. तुम्हालाही ती माझ्या इतकीच आवडेल अशी खात्री नाही देत मी. कारण, प्रत्येकाच्या संवेदना वेगळ्या असतात. पण मी खात्रीने सांगतो, तुम्हालाही ती प्रचंड आवडेल, भरून व भारून टाकेल आणि त्या सोबतच निर्वात वाटावं एवढं रितंदेखील करून सोडेल!!

*५/५

— © विक्रम श्रीराम एडके
(लेखकाचे अन्य लेख वाचण्यासाठी पाहा: www.vikramedke.com)

टीप: ‘पर्सन ऑफ इंटरेस्ट’चे सगळे सीझन्स अॅमेझॉन प्राईमवर उपलब्ध आहेत.